Kümelenme Hakkında Genel Bilgiler

Günümüzde kümelenme kavramı 90'lı yılların başında başlayan popülaritesini halen sürdürmektedir. Zira kümelenmenin başarılı örnekleri firmaların tek tek yapamadıklarını küme olarak nasıl gerçekleştirebildiklerini gözler önüne sermiş ve benzer yapılanma çalışmalarını ivmelendirmiştir. Kümelenmenin tek tek firmaların ve firmaların yer aldığı bölgelerin hem ekonomik ve hem de sosyal gelişmesini sağladığı gözlemlenmiştir.

Bugün Silikon Vadisi mucizesi dünyanın pek çok yerinde tekrar edilebilmiş ve yalnız ekonomik büyümeyi değil innovasyonu da tetiklediğinden gelişme politikaları arasında saygın bir yer edinmiştir. Kümelenme, kimi bölgelerde kendiliğinden kimi bölgelerde ise devlet ve müşavirlik destekleri ile varlık kazanmıştır. Firmaların, küme içersindeki diğer firmalarin, Ar-Ge laboratuvarları, üniversiteler, danışmanlık firmaları ve diğer destek kuruluşlarla sürekli ortaklık prensibine dayalı olarak kurdukları bu sinerji odaklı oluşum pek çok ülke için gelişme motoru görevini görmüştür ve görecektir.

Kümelenmenin Tanımı ve Ekonomik Getirileri

Kümeleme ekonomik anlamda belirli bir coğrafi bölgede koşullanmış firmaları ve kurumları birbirleri ile yatay ve dikey olarak ilişkilendirmeyi tanımlar. Yatay ilişkilendirme aynı malı üreten firmaların birbirleri ile Ar-Ge, pazarlama, üretim gibi konularda resmi olarak ortaklığa gitmesidir. Dikey ilişkilendirme birbirini tamamlayıcı nitelikte mal üreten firmaların birbirleri ile yukarıdaki kapsamlarda ortaklığa gitmesidir. Yatay ve dikey ilişkilendirme ayrıca firmaların birbirleri ile resmi bir ortaklık söz konusu olmaksızın bilgi, fikir, insan gücü ve sermaye alışverişinde bulunmalarını da içerir.

Porter tarafından genel bir küme haritası çıkarılmıştır. Şekil 1'de yer alan bu küme haritasında tepede anahtar firmalar vardır. Şekildeki örnekte anahtar firmalar mermer firmalarıdır. Hemen altında bu firmalara girdi üreten firmalar ağı (taş ocakları, paketleme yapanlar, makine ve parçalarını üretenler, sergi düzenleyenler ve yetkili laboratuvarlar) ve en altta ise ilgili ve destek kurumlar (Su İsleri, Toprak İsleri, Eğitim Kurumları, İşverenleri Destekleyen Kurumlar ve Doğal Kaynaklar üzerine Uzmanlar) yer alır. Bu denge içerisinde firmalar hem rekabet halindedirler ve hem de işbirliği içerisindedirler. 

Şekil 1. Küme Haritası Kaynak: Porter (1990)

Kümelenmiş sektörlerde gözlemlenen bir ilişkiler ağıdır ve bir firma aynı anda pek çok firma ile çeşitli konularda ortaklığa gidebileceği gibi, o coğrafi bölgede yer alan Ar-Ge laboratuvarları ve üniversiteler gibi kuruluşlar ile de bir ilişkiler ağı içerisinde olacaktır. İşte bu ilişkiler ağı zaten aynı coğrafi bölgede koşullanmış firmaların ve sonuç olarak firmaların koşullandığı bölgenin,

·         verimliliğini ve

·         inovasyon yetisini artırır.

Ayrıca, kümelenme,

·         yeni firma oluşumunu ve

·         önemli uluslararası firmaları yani yabancı sermayeyi bölgeye çekmeyi başarır.

Verimlilik resmi veya resmi olmayan ilişkiler ağının bir sonucu olarak ortaya çıkar. Zira bu ilişkiler ağı firmaların yan pazarlara girmelerini sağlar. Ar-Ge sürecindeki belirsizlikleri azaltır. Firmaların gerekli hammaddeye ulaşma sürecini kısaltır. İhracat olasılıklarını artırır. Ortaklıkların, birbirine coğrafi açıdan yakın firmalar ve kuruluşlar arasında olması aşağıdaki durumlara yol açar:

·         Bilgi alışverişi maliyetinin düşmesi: Pek çok teknik bilgi ve fikir yüz yüze görüşmeler aracılığı ile iletilir. Dolayısı ile ayni coğrafi bölgede bulunmak bu paylaşımın maliyetini azaltır.

·         İnsan gücüne erişimin artması:  Pek çok değişik sektörlerde yer alan firmalar yığınının gerekli beceri ve bilgiye sahip elemana kolayca erişimini sağlar.

·         Hammadde alışveriş maliyetlerinin düşmesi: Coğrafi yakınlıkta olan firmalar arası hammadde alışverişi firma maliyetlerini olumlu yönde etkiler.

Yukarıda da açıklandığı gibi kümelenme bölgede rekabeti temel olarak üç şekilde etkiler:

1.       Varolan firma veya endüstrilerin verimliliğini artırır.

2.       Bu firmaların inovasyon kapasitesini ve dolayısı ile verimliliklerinin artışını sağlar.

3.       Yeni firma oluşumunu güdüler ve var olan kümeyi genişletir. Yani küme bütünlüğü kendini oluşturan aktörlerin toplamından daha büyük olan birbiri ile ilişkili firmalar ve kuruluşlar sistemidir (Porter, 1990).

Kümelenmede önemli bir kavram da firmaların diğer firmalar ile ortaklık ağlarını kurarken tekrarlayan ilişkiler sonucu birbirlerine olan güveni oluşturma ve ortaklıkları başarı ile yürütme potansiyeline sahip olmalarıdır. Belirli bir coğrafi bölgede konuşlanmış firmalar için tekrarlayan ortaklıklar son derece önemlidir. Zira, bu süreklilik ve sabit konuşlanma aldatma güdüsünü köreltir. Kümeler hem rekabet ve hem de ortaklığın birbiri ile örtüştüğü oluşumlardır. Bunun sağlanması ekonomik aktörlerin, bir yandan rekabet halinde iken zaman içerisine yayılan ortaklıkların firma için artı getirisi vizyonuna sahip olmaları ile  mümkündür. Bu bazı kümelerde kendiliğinden oluşurken, bazı kümelerde ise kamu teşviklerinin ortak projelere destek vermesi veya firmaları ikna turları ile mümkündür. Prof. Hansen (müşavir) bir konuşmasında (Ankara, 2007) bu ikna turlarının endüstri liderleri tarafından yapılmasını öngörmüştür.

Matematiksel anlamda ortaklık ve rekabet gibi birbirine zıt gözüken iki kavramın örtüşmesini zaman içerisine yayarak ve küme firmalarının fiziksel konumlarının yakınlığı ve sabitliği düşünüldüğünde hiç de anlaşılması zor değildir. Zira ancak bu yolla firmalar Ar-Ge, üretim, pazarlama faaliyetlerinden bir yada bir kaçını rakip firmalardan tedarik ederek veya ortaklaşa yaparak ürünü pazara,

·         daha çabuk

·         daha ucuz sokabilme

yetisine sahip olabilirler.   

Kümenin kurulması kümenin devamlılığını garantilemez. Kümenin devamlılığı, kümede yeni firmaların oluşması ve bu firmaların kümelenmenin getirdiği ivme ile verimliliklerinin ve inovasyon yetilerinin artması ve bundan kazanılan fonların yeniden sisteme girip yeni firmaları oluşturması ile mümkündür. Ancak bir kümenin sürekliliği, o kümede yer alan firmalar ve o firmaların yer aldığı coğrafi bölgeler için yararlı olur. Dolayısıyla, Şekil 2'de anlatılan dinamik, uzun sureli bölgesel kalkınmanın temelidir.

Şekil 2. Kümenin Sürekliliği

 Kaynak: "The Knowledge Economy in India" 1. ünite, Tablo 1, Neslihan Aydoğan